Teatri dhe filmi janë forma të rezistencës

[ENG BELOW]
Teatri dhe filmi janë forma të rezistencës

Arti i vërtetë nuk lind nga komoditeti, por nga përplasja me kohën dhe me vetveten. Teatri dhe filmi mbeten hapësira ku njeriu ende mund ta mbrojë lirinë e tij të brendshme dhe ta thotë atë që shoqëria shpesh ka frikë ta dëgjojë.

Zyrafete Shala

Regjisori, skenaristi dhe producenti kosovar Besim Ugzmajli përfaqëson një nga zërat më të veçantë dhe më këmbëngulës të brezit bashkëkohor të krijuesve shqiptarë në teatër dhe kinematografi. I angazhuar njëkohësisht në film artistik, dokumentar dhe në skenën teatrore, ai ka ndërtuar një profil autorial të dallueshëm, ku kërkimi estetik ndërthuret vazhdimisht me shqetësimin social dhe me reflektimin mbi njeriun në raport me kohën e tij.

Në krijimtarinë filmike, Ugzmajli është shquar për një qasje të plotë autoriale, shpesh duke mbajtur mbi vete barrën e shumëfishtë të regjisorit, skenaristit dhe producentit, si një mënyrë për ta ruajtur integritetin e vizionit artistik. Filmat e tij artistikë, si Era (2011), The Eaters (2015), Forgive Me (2016), The Path (2018), Red Day (2021) dhe së fundmi Pesë Stinët e Fëmijërisë Sime (2025), janë prezantuar në festivale ndërkombëtare dhe janë vlerësuar me çmime për regji, kinematografi dhe film më të mirë, duke e vendosur emrin e tij ndër autorët më aktivë dhe më të vëzhguar të hapësirës shqiptare.

Po aq e rëndësishme është edhe prania e tij në dokumentar, me projekte si X Factor (2005), Beyond the Gates, Një javë në Kosovë (2016) dhe punë të tjera në zhvillim, ku interesi për realitetin konkret dhe për tensionet e shoqërisë shfaqet me të njëjtin intensitet si në filmat artistikë. Në teatër, ai ka sjellë në skenë vepra me prirje bashkëkohore, duke eksperimentuar me ndërthurjen e gjuhës teatrale dhe asaj filmike, si dhe me raportin mes estetikës dhe dimensionit kritik të artit.

Në këtë intervistë për revistën elektronike për letërsi, art dhe kulturë, HEJZA, Besim Ugzmajli ndalet mbi çështje që prekin jo vetëm krijimtarinë e tij personale, por edhe vetë gjendjen e artit skenik dhe kinemasë shqiptare sot: krizën e metanarrativave, raportin mes identitetit estetik dhe globalizimit, deformimet institucionale në kulturë, sfidat e edukimit artistik, ndikimin e epokës digjitale mbi gjuhën filmike dhe nevojën për një liri krijuese të pakushtëzuar nga tregu apo nga agjendat e imponuara. Është një bisedë që tejkalon kufijtë e intervistës klasike dhe shndërrohet në një reflektim të gjerë mbi artin si akt rezistence, si përballje me realitetin dhe si nevojë për të mos e tradhtuar të vërtetën krijuese.

HEJZA: Në diskursin bashkëkohor është theksuar shpesh se koha jonë karakterizohet nga rënia e rrëfimeve të mëdha kolektive (e njohur si krizë e metanarrativave) dhe nga fragmentarizimi i përvojës njerëzore. A e shihni këtë prirje të reflektuar edhe në teatrin dhe kinemanë shqiptare?

Besim Ugzmajli: Sigurisht që po. Bota prej kohësh i ka thënë vetes se nuk kemi më çfarë të rrëfejmë, duket se i kemi thënë të gjitha. Bota e ka kuptuar tanimë se qenia jonë ka arritur kufirin, ka arritur të prek muret që në njëfarë forme e kufizojnë mendimin dhe idetë në përgjithësi, duke na sjell si rrjedhojë në një situatë ku shkrimit i është vënë kapaku. Fenomenet natyrore i shpjegoi shkenca, ndërsa fenomene të tjera enden e shëtitën si hije që trazojnë shpirtin e dijen njerëzore, megjithatë, ndjesia se kemi prekur fundit është e pashmangshme. Kemi prekur limitet tona inteligjibile. Por, përderisa gjithçka tjetër rreth nesh zhvillohet dhe rrjedh, bota tha se, ndoshta mundemi të kombinojmë, të sajojmë me vetëdije apo ndoshta edhe me pavetëdije - përmbajtjet që kemi konsumuar përgjatë historisë dhe t’i adresojmë si të pathëna në formën që na duhet neve; të ndërveprojmë përmes strukturave pak a shumë të përtypura prej kohësh, po tani të mbushura me metatekst e intertekst, një lloj kompilimi apo konglomerati “krijues”… Pra, artistët provuan e provojnë edhe sot që të thonë diçka të re me copëza nga e kaluara. Në art e letërsi sillemi pak a shumë si krijuesi i Frenkenshtajnit, copëtojmë e marrim atë çfarë ka funksionuar, bëjmë trup me copa të jetuara më herët, por prapë, në fund, duket sikur bota u dorëzua dhe e pranoi se të gjitha janë thënë.

Dhe shtrohet pyetja: pse, në këtë rast, vazhdojmë të rrëfejmë; veçanërisht flas për rrëfimet në teatër dhe film? Mendoj se përgjigjja është se këto ngjarje nuk janë rrëfyer nga ne. Duket kjo si një përgjigje që thjeshtëzon gjithë rrëfimin për historinë ë rrëfimeve, por në fakt konsideroj që argumenti qëndron stoikisht si përligjje e kontinuitetit krijues. Pra, ne gjithsesi do të rrëfejmë ndryshe, pavarësisht se mund të themi gjëra që tashmë janë thënë, por i rrëfejmë në një kohë tjetër, në një kompleksitet shoqëror krejtësisht tjetër dhe me një dinamikë vështirë të kapërdishme, çfarë është kjo e sotmja. Prandaj vazhdojmë të themi gjëra të thëna, por jo të thëna nga ne, jo të thëna në këtë kohë dhe për çudi gjejmë njerëz që na lexojnë e na shohin, pavarësisht prej ngjarjeve që për ta mund të jenë të njohura, madje të konstruktuara, por jo të thëna nga ne. Prandaj, secili rrëfim i thënë nga subjekti i ri, është në njëfarë lloj mënyre një rrëfim i padëgjuar krejtësisht, në aso mënyre.

HEJZA: A mendoni se arti shqiptar duhet të ndërtojë një identitet estetik të dallueshëm, apo në epokën e globalizimit identitetet kombëtare po bëhen gjithnjë e më të tejkaluara?

Besim Ugzmajli: Personalisht, çështjen e identitetit kombëtar, veçanërisht atij krijues, e shoh si një konturë penguese në shtrirjet estetike, artistike e kualitative. Të kërkosh nga artistët që të krijojnë një identitet kombëtar tanimë është koncept i tejkaluar. Në fakt nuk do të duhej të kërkohej kurrë e aq më pak të respektohej kjo kërkesë primitive. E di që kjo mund të shokojë njerëzit që shtrat të ekzistencës artistike e kanë përkatësinë etnike e historinë e shfrytëzojnë si plaf që i mbulon të metat e çfarëdoshme. Artisti është përtej kornizave që imponon gjeografia e biologjia. Prandaj unë mendoj se imponimi i identitetit vjen si hije e sistemeve të kaluara politike, e jo si ide që apriori ka synim rritjen artistike.

Por, që të mos keqkuptohem, identiteti kombëtar, edhe pa insistuar në të, do të krijohet dhe duhet të krijohet pikërisht nga liria krijuese. Pra, identitetet e çfarëdoshme duhet të jenë pasojë, apo një lloj aksidenti gjithmonë i pa sforcuar, i pa dizajnuar e trasuar si rrugë nëpër të cilën vrapohet dhunshëm. Për një identitet të tillë ndoshta as nuk duhet të jemi të vetëdijshëm. Pra, identiteti duhet të vijë nga liria e plotë, e plotë aq sa njeriu ka mundur ta jetojë ndonjëherë. Fillimisht, liria njerëzore e veçanërisht ajo krijuese, dhe ky identitet që është pasojë e pavetëdijshme, duhet të perceptohen më shumë nga jashtë sesa nga brenda. Pra shënjimi të bëhet nga vrojtuesi e jo nga vetë subjekti. Nuk kemi si t’i ikim identitetit, por nuk duhet kurrë të synohet formësimi i dhunshëm i tij, sepse çdo identitet i krijuar përmes sforcimit “për se” do të jetë i cunguar dhe jo përfaqësues. Madje identitete të dizajnuara apriori nuk u shërbejnë as atyre që i kërkojnë me ngulm. Përkundrazi.

HEJZA: Si e shihni raportin midis artit si mision shoqëror dhe artit si produkt tregu, sidomos në një realitet të vogël kulturor si ky i yni?

Besim Ugzmajli: Arti duhet të jetë një gjendje pa mision të caktuar nga vetë artistët, pra një shprehje botëkuptimesh që, kur interpretohet nga të tjerët, mund të jetë ndër qindra “gjëra”, edhe mision shoqëror. Nuk i dua fare pyetjet që rëndom bëhen për mesazhin e veprës. Më duket se në atë mënyrë veprat reduktohen vetëm në një mesazh, në një ide të ngushtë, që në fakt bie ndesh me atë që synon të përfaqësojë një vepër arti.

Arti, për shumë arsye, duket si diçka e huaj për shoqërinë tonë në përgjithësi. Meqë duket si i huaj, rrjedhimisht edhe i frikëson. Teatri, por filmi në veçanti, sigurisht për shkak se është shumë më i ri se teatri, ende nuk konsiderohet profesion në hapësirën dhe kohën tonë. Meqë tregu është më i njohur se arti, atëherë edhe krijimi më shpejt ka arritur të shitet si produkt, si mall, sesa të konsolidohet si nevojë shpirtërore. Është tejet e vështirë të krijosh në një hapësirë ku arti i mirëfilltë zë vend me vështirësi. Është kohë e pamëshirshme ku mediokriteti është pika kulminante që synohet nga shumë “krijues” dhe gjithashtu materiali më i përqafuar nga audienca. Vlerat që kemi njohur nuk zënë më vend. Nëse sinonimi i vlerës është “ e çmueshme” atëherë kemi të bëjmë me një kapërcim të madh të asaj që sot është e çmueshme. Kohë vërtet e vështirë. Nga ana tjetër, që mediokret të bëjnë diçka të vlefshme është po aq e zorshme sa për artistët e mirëfilltë të bëjnë mediokritet. Pra tavani është i ndryshëm për palët, përderisa shoqëria jonë pret krahëhapur mesatarinë e një cektësie që bëhet me lehtësi të papërballueshme.

HEJZA: Në krijimtarinë tuaj shpesh keni qenë autor i plotë i veprës. A është ky model një zgjedhje estetike apo një pasojë e kushteve prodhuese në hapësirën tonë kulturore?

Besim Ugzmajli: Janë të dyja. Puna në film është punë e vështirë, jashtëzakonisht e vështirë. Sidomos nëse je i pamëshirshëm ndaj vetes, filmi bëhet një ankth konstant për autorin.

Strukturat që kanë udhëhequr institucionet ku janë financuar filmat kanë qenë të dizajnuara së mbrapshti, ku vetëm naivët kanë besuar se do të mbështeten nga këto institucione duke besuar në aftësinë e tyre krijuese. Prandaj unë kam vendosur që disa nga ëndrrat më të vogla dhe më të kapërdishme për mua t’i realizoj vetë. Këtyre ëndrrave u janë bashkuar edhe shumë artistë që i kanë besuar çmendurisë sonë të përbashkët për të dhënë gjithë mundin për diçka që nuk i dihet fati. Për diçka që nuk do të shitet, për diçka që nuk e dimë kush do ta shohë. Pra një investim që do t’i tmerronte biznesmenët. Por, ja që ne kemi llogaritur me kalkulatorë të djallit. Dhe PO, ja ka vlejtur çdo pikë djerse në punën e pavarur që e kemi bërë së bashku.

Zgjidhjet për të bërë shumë gjëra në filmat e mi janë edhe estetike, sigurisht. Është e vështirë që vizioni yt në film të realizohet i plotë nga dikush tjetër. Pra, për një kohë të gjatë kam provuar të bëj gjithçka vetë. Kjo ka qenë e vështirë, por edhe interesante. Sot, sigurisht, në filmat e mi ka vend për profesionistë që rrëfejnë të njëjtën ngjarje nga pikëvështrimi i departamentit të tyre, por gjithmonë brenda një koncepti për të cilin jam gati të luftoj deri në fund.

HEJZA: Duke qenë i angazhuar si në teatër ashtu edhe në film, cili është, sipas jush, dallimi thelbësor mes skenës dhe ekranit? A mbetet teatri hapësira e pranisë së drejtpërdrejtë, ndërsa filmi arti i kohës së fiksuar, apo ky kufi është zbehur në epokën digjitale?

Besim Ugzmajli: Është kohë multimedialiteti, sigurisht. Jo vetëm në punët e mia, por kudo gjen një lloj shprehjeje artistike shumë hibride, jo vetëm mes teatrit dhe filmit, por edhe mes arteve të tjera.

Megjithatë, është fascinues fakti se, pavarësisht këtij miksimi, secila vazhdon ta ruajë një lloj pavarësie, një lloj origjinaliteti e autenticiteti vështirë të shpjegueshëm. Personalisht, kam realizuar shfaqje ku kamera dhe videot janë pjesë shumë të rëndësishme të shfaqjes, si dhe nga ana tjetër kam realizuar film në teatër, ku “thyerja e murit të katërt” ka qenë shumë eksplicite dhe e qëllimshme. Por, çuditërisht, ndërhyrjet te njëra-tjetra nuk e kanë cenuar konceptin bazë të tyre.

Teatri vazhdon magjinë e tij të drejtpërdrejtë brenda konventave ideo-estetike, ndërsa filmi imponon një realitet të projektuar në thellësi, ku vërtetësia është kusht i panegociueshëm.

HEJZA: Çfarë roli luan sistemi i edukimit artistik në nivelin aktual të teatrit dhe filmit te ne? Ky sistem arsimor është duke krijuar apo duke e kufizuar horizontin estetik?

Besim Ugzmajli: Gjithandej e kam diskutuar me kolegë, por edhe me politikanë e funksionarë qeveritarë. Jemi tepër vonë me futjen e artit skenik në shkollat tona. Paralel me muzikën dhe artin figurativ, domosdoshmërisht duhet të jetë edhe arti dramatik. Pse jo, duket sa e nevojshme po aq edhe e pa drejt.

Ka mijëra nxënës që kurrë nuk kanë parë një shfaqje teatri. Për mua dhe besoj që edhe për kolegët e mi kjo është vërtet tragjike. Kjo ndjesi do të duhej të ishte për të gjithë që vetëm pak e kanë idenë se sa i rëndësishëm është arti skenik në shkolla. Jo vetëm për t’i njohur nxënësit me artin skenik, por edhe për të nxjerr kuadro të reja, e veçanërisht për t’u shërbyer atyre si art përmes të cilit njohin më mirë veten, njohin komunikimin, hapen mes vete, diskutojnë për gjëra që vështirë i thonë pa mediumin skenik etj. Prandaj kjo është e dhimbshme dhe nuk do të duhej të na dhembte vetëm neve; kjo është dhimbje shoqërore. Kuadrot që dalin nga fakulteti i arteve janë shumë më të mëdha se nevojat e tregut. Teatri Kombëtar dhe teatrot e qyteteve nuk kanë mundësi të punësojnë asnjë aktor/e të vetëm, përveç rasteve kur vdes dikush. Tragjikisht komike, apo jo? Pse këta kuadro, në numër të madh dhe të papunë, të mos kenë mundësi të angazhohen në sistemin arsimor duke ligjëruar artet dramatike në shkolla? Përfshirja e arteve dramatike në kurrikulë, jo vetëm që do të pasuronte zhvillimin edukativ dhe kreativ të nxënësve, por njëkohësisht do të krijonte hapësirë konkrete për punësimin e tyre. Duhet të mendojmë për tregun e këtyre profesionistëve ose ta mbyllim fakultetin e arteve. Është e domosdoshme që institucionet përgjegjëse të trajtojnë këtë çështje me prioritet. Kjo është urgjencë dhe duhet të bëhet sa më shpejt. Jemi shumë vonë!

HEJZA: Në shumë vende të rajonit po shohim përpjekje për reformim institucional në kulturë. Sipas jush, përveç asaj që theksuat në përgjigjen e mësipërme, çfarë është më urgjente për ngritjen e nivelit: financimi, edukimi, infrastruktura apo ndryshimi i mentalitetit?

Besim Ugzmajli: Institucionet kulturore në Kosovë janë në krizë të jashtëzakonshme. Imagjinoni: aq keq janë trajtuar këto institucione në të kaluarën, sa që njerëzit refuzojnë t’i marrin ato në udhëheqje. Në vend që të kishte garë të fuqishme e shumë konkurruese për pozita si Drejtori i Teatrit Kombëtar, i Qendrës Kinematografike, i Filarmonisë së Kosovës etj. njerëzit refuzojnë të udhëheqin këto institucione. Pra, një degradim i hatashëm, i turpshëm.

Të udhëheqësh një institucion të tillë konsiderohet sakrificë, në vend që të ishte më shumë privilegj. Me një lehtësi të pabesueshme janë degraduar institucione të rëndësishme përgjatë dekadave të pasluftës. Nëse flasim për ansamblet e teatrove, për shembull, përveç profesionistëve që e kanë vendin aty, ka edhe parazitë e mediokër, dembelë e diletantë që janë përvjedhur në konkurse të kurdisura dhe që janë shkatërrues të vetë institucioneve.

Të gjithë ata që janë pranuar padrejtësisht kanë vazhduar të jenë problem për këto ansamble. Pra, para se të flasim për financim apo për infrastrukturë fizike, duhet të flasim për infrastrukturë shoqërore e rrjedhimisht edhe kreative. Duket se nuk kemi qenë të gatshëm për ansamble. Ka rezultuar se janë pranuar njerëz që, nëse teatri është sistem operativ, këta janë virus i këtij sistemi. Për më keq, tavani i tyre i dijes dhe delli artistik as që mund ta perceptojë se sa të dëmshëm janë për profesionin e veçanërisht për komunitetin. Pra është problem real përpjekja për t’u dukur i madh pa përmbajtur diçka realisht të vlefshme. Synohet të duken të mëdhenj përmes arrogancës e që flluska ku jetojnë është plotësisht tekstil injorance.

Unë personalisht, po të pyetesha, do t’i shpërbëja të gjitha ansamblet e teatrove. Kjo për artistët e vërtetë do të ishte një padrejtësi, por që shumë shpejt do të vendoste një rend të ri të funksionimit. Kështu që për së paku pesë vitet e ardhshme, nga projektet do të shkëlqenin vetëm ata që zënë vend kudo me profesionalizmin dhe talentin e tyre edhe pa ansamble. Pastaj ansamblet do të ishin të tjera dhe do të ndryshonte niveli i punës në teatër rrënjësisht.

HEJZA: Si ndikon pjesëmarrja në festivale ndërkombëtare në vetëdijen artistike të një krijuesi nga hapësirat shqiptare? A prodhon ajo dialog real kulturor apo kryesisht legjitimitet simbolik?

Besim Ugzmajli: Pjesëmarrja në festivale është e një rëndësie të veçantë. Është hapësira ku secili artist prek me këmbë në tokë dhe reflekton në thellësi reale për punën e tij apo të saj.

Kosova ka krijuar shumë “yje” të vegjël në këtë hapësirë të vogël, prandaj shpesh kemi sjellje të lehta megalomane. Sepse vendet e vogla lehtësisht i ngritin njerëzit në qiell. Festivalet e rëndësishme ndërkombëtare të bëjnë të kuptosh se ku qëndron, kush je dhe sa punë ke për të bërë që të krijosh diçka vërtet të vlefshme.

Gjithmonë po flas për festivale ku konkurrenca është e fortë dhe prurjet janë të jashtëzakonshme. Dialogu kulturor nuk është ndoshta në qendër, por sigurisht që natyrshëm ka rëndësi në secilin prezantim. Është interesant fakti që veprat kinematografike po u bëjnë përshtypje shumë festivaleve ndërkombëtare e jo mjaftueshëm audiencës kosovare dhe kinemasë në përgjithësi. Kjo ndoshta duhet të mendohet më mirë. Pse filmat kosovarë nuk është se i pëlqejnë shumë audiencës shqiptare pavarësisht suksesit të tyre dhe se këta filma nuk gjenerojnë të hyra (me pak përjashtime) nga shfaqja e tyre në kinemanë vendore dhe ndërkombëtare? Kësaj pyetje duhet t’i përgjigjet secili filmbërës në kokën e tij.

HEJZA: Në një realitet ku platformat digjitale dhe algoritmet favorizojnë përmbajtje të shpejta dhe të matshme, a rrezikon të margjinalizohet arti që synon thellësi estetike dhe që kërkon kohë reflektimi? A po ndikon epoka digjitale në standardizimin e gjuhës filmike dhe teatrore?

Besim Ugzmajli: Thellësia e vetme që i intereson shoqërisë sot në përgjithësi, është thellësia e injorancës dhe e pasurisë. Pra, gjithçka i tërheq te pasuria, te paratë. Është real fakti se pothuajse çdo gjë që është konsideruar vlerë, sot është e përmbysur. Nuk i intereson askujt thellësia estetike, madje edhe kur i intereson ajo thellësi është një stërkeqje e mendimit të vërtetë të kulluar që ka sjellë këtë shoqëri këtu ku është. Kjo që shkenca e teknologjia i ka sjell shoqërisë sot, shfrytëzohet për t’i shërbyer injorancës e mediokritetit. Pra janë bërë zbulime të jashtëzakonshme, tejet të menduara, dhe në fund kujt i shërbejnë, pothuajse askujt më shumë se injorancës. Shiheni se çfarë ndodh me rrjetet sociale. Aq vështirë të dizajnuara, e aq keq të përdorura. Sot nuk ka durim për filmin. Nuk ka durim për teatrin. Njerëzit duan gjëra të shpejta. Një vrapim i pamëshirshëm dopaminofil.

Është një krizë të cilës, si duket, askush nuk po di si t’i qaset në këto kohë. Pastaj janë edhe zhvillimet e asaj që po quhet Inteligjencë Artificiale. Të gjitha këto i kanë vënë në siklet filmbërësit në botë.

Duhet të ndryshojnë dinamikat ose duhet të ndryshohet gjuha e shprehjes dhe e gjatësisë kinematografike.

HEJZA: Nëse do ta përfytyronit artin skenik dhe kinemanë shqiptare pas 20 vitesh, çfarë duhet të ndryshojë që ai vizion të jetë më i pjekur dhe më konkurrues ndërkombëtarisht?

Besim Ugzmajli: Aspekti i konkurrencës ndërkombëtare është shumë i rëndësishëm, por nga ana tjetër konsideroj se e ka dëmtuar shprehjen e pavarur dhe të lirë krijuese.

Jo pas 20 vitesh, por urgjentisht duhet që artistët të guxojnë të bëjnë veprat e tyre, veprat që i bëjnë të ndihen të përmbushur, veprat me të cilat dëshirojnë t’i thonë dikujt diçka të rëndësishme sipas tyre.

Mendoj se dëshira për suksese ndërkombëtare ka krijuar në mënyrë të dhunshme diskurse, tema dhe mënyra shprehjeje, si dhe ndjekje të agjendave të ndryshme që mund të jenë të rëndësishme, por që kanë diktuar se çfarë të prodhohet. Pra, filmbërësit në masë, sigurisht jo të gjithë, kanë ikur nga ëndrrat e tyre krijuese dhe i janë nënshtruar temave që kërkohen “ndërkombëtarisht” dhe që rrjedhimisht sigurojnë sukses.

Ka artistë që, në vetëmohim, u kanë thënë jo shprehjeve dhe rrëfimeve të fuqishme estetike që vërtet dëshirojnë t’i realizojnë. Prandaj shpeshherë duket sikur shumë nga filmat tanë i ngjajnë njëri-tjetrit, me tema të përafërta që përsëriten e përtypen vazhdimisht. Dikush nuk do të pajtohej me këtë, por debati i hapur do t’i bënte mirë secilit prej nesh.

Below is the full English translation of the text you provided.

Theatre and Film Are Forms of Resistance

True art is not born out of comfort, but out of confrontation with time and with oneself. Theatre and film remain spaces where human beings can still defend their inner freedom and say what society is often afraid to hear.

Zyrafete Shala

Kosovar director, screenwriter and producer Besim Ugzmajli represents one of the most distinctive and persistent voices of the contemporary generation of Albanian creators in theatre and cinema. Engaged simultaneously in fiction film, documentary and the theatre scene, he has built a recognizable authorial profile, where aesthetic exploration is constantly intertwined with social concern and reflection on the human being in relation to his time.

In his filmmaking, Ugzmajli has stood out for a fully authorial approach, often carrying the multiple responsibilities of director, screenwriter and producer himself, as a way of preserving the integrity of his artistic vision. His fiction films, such as Era (2011), The Eaters (2015), Forgive Me (2016), The Path (2018), Red Day (2021), and most recently Five Seasons of My Childhood (2025), have been presented at international festivals and have received awards for directing, cinematography and best film, placing his name among the most active and closely followed authors in the Albanian cultural space.

Equally important is his presence in documentary film, with projects such as X Factor (2005), Beyond the Gates, One Week in Kosovo (2016), and other works in development, where his interest in concrete reality and social tensions appears with the same intensity as in his fiction films. In theatre, he has brought contemporary-oriented works to the stage, experimenting with the fusion of theatrical and cinematic language, as well as with the relationship between aesthetics and the critical dimension of art.

In this interview for the electronic magazine for literature, art and culture, HEJZA, Besim Ugzmajli reflects on issues that concern not only his personal creative work, but also the very state of Albanian performing arts and cinema today: the crisis of metanarratives, the relationship between aesthetic identity and globalization, institutional distortions in culture, the challenges of artistic education, the impact of the digital era on cinematic language, and the need for creative freedom unconditioned by the market or by imposed agendas. It is a conversation that goes beyond the boundaries of a classical interview and turns into a broad reflection on art as an act of resistance, as a confrontation with reality, and as a necessity not to betray creative truth.

HEJZA: In contemporary discourse, it has often been emphasized that our time is characterized by the decline of great collective narratives — known as the crisis of metanarratives — and by the fragmentation of human experience. Do you see this tendency reflected in Albanian theatre and cinema as well?

Besim Ugzmajli: Certainly. For a long time now, the world has been telling itself that we have nothing more to narrate; it seems we have already said everything. The world has now understood that our being has reached its limit, that it has touched the walls which, in a certain form, restrict thought and ideas in general, consequently bringing us into a situation where writing has been given its final cover. Natural phenomena have been explained by science, while other phenomena continue to wander like shadows that disturb the human soul and knowledge. Nevertheless, the feeling that we have reached the end is unavoidable. We have touched our intelligible limits.

But since everything else around us continues to develop and flow, the world has said that perhaps we can combine, consciously or perhaps even unconsciously fabricate, the contents we have consumed throughout history and address them as unspoken in the form that we need; to interact through structures that have more or less long been digested, but are now filled with metatext and intertext, a kind of “creative” compilation or conglomerate. So artists have tried, and still try today, to say something new with fragments from the past.

In art and literature, we behave more or less like the creator of Frankenstein: we cut up and take what has functioned before, we build a body out of pieces previously lived, but still, in the end, it seems as if the world has surrendered and accepted that everything has already been said.

And the question arises: why, in that case, do we continue to narrate, especially when I speak of narratives in theatre and film? I think the answer is that these stories have not been told by us. This may seem like an answer that simplifies the entire history of storytelling, but in fact I believe the argument stands stoically as a justification for creative continuity.

So, we will still narrate differently, regardless of the fact that we may say things that have already been said, because we narrate them in another time, in a completely different social complexity and with a dynamic that is difficult to swallow — which is what today’s reality is. Therefore, we continue to say things that have been said, but not said by us, not said in this time. And strangely enough, we find people who read us and watch us, despite the fact that the stories may be familiar to them, even constructed, but not told by us.

Therefore, every story told by a new subject is, in a certain way, an entirely unheard story.

HEJZA: Do you think Albanian art should build a distinctive aesthetic identity, or are national identities becoming increasingly surpassed in the age of globalization?

Besim Ugzmajli: Personally, I see the issue of national identity, especially creative identity, as a limiting outline within aesthetic, artistic and qualitative expansion. To ask artists to create a national identity is now an outdated concept. In fact, such a thing should never be demanded, and even less should such a primitive demand be respected.

I know this may shock people whose foundation of artistic existence is ethnic belonging, and who use history as a blanket to cover all kinds of shortcomings. The artist is beyond the frameworks imposed by geography and biology. Therefore, I think the imposition of identity comes as a shadow of past political systems, not as an idea that aims, a priori, at artistic growth.

But, so as not to be misunderstood, national identity, even without insisting on it, will be created and should be created precisely through creative freedom. So identities of any kind must be a consequence, or a kind of always unforced accident, not designed or paved as a road on which one must run violently. Perhaps we should not even be aware of such an identity.

Identity must come from complete freedom — as complete as human beings have ever been able to experience it. First comes human freedom, especially creative freedom, and this identity that is its unconscious consequence should be perceived more from the outside than from within. In other words, the marking should be done by the observer, not by the subject itself.

We cannot escape identity, but we should never aim at its forced formation, because every identity created through coercion “for the sake of something” will be incomplete and unrepresentative. In fact, identities designed a priori do not serve even those who insistently demand them. Quite the opposite.

HEJZA: How do you see the relationship between art as a social mission and art as a market product, especially in a small cultural reality such as ours?

Besim Ugzmajli: Art should be a state without a mission predetermined by the artists themselves; that is, an expression of worldviews which, when interpreted by others, may be one of hundreds of “things,” including a social mission.

I do not like at all the questions that are usually asked about the message of a work. It seems to me that, in that way, works are reduced to a single message, to a narrow idea, which in fact contradicts what a work of art aims to represent.

For many reasons, art seems like something foreign to our society in general. Since it appears foreign, it consequently frightens people. Theatre, and especially film — certainly because film is much younger than theatre — is still not considered a profession in our space and time.

Since the market is more familiar than art, creation has more quickly managed to be sold as a product, as a commodity, than to be consolidated as a spiritual need. It is extremely difficult to create in a space where genuine art struggles to find its place.

It is a merciless time, where mediocrity is the highest point aimed at by many “creators” and, at the same time, the material most embraced by the audience. The values we once knew no longer find a place. If the synonym of value is “valuable,” then we are dealing with a major shift in what is considered valuable today.

A truly difficult time. On the other hand, for mediocre people to do something valuable is just as difficult as it is for genuine artists to produce mediocrity. So the ceiling is different for both sides, while our society welcomes with open arms the average level of a shallowness that is produced with unbearable ease.

HEJZA: In your creative work, you have often been the complete author of the work. Is this model an aesthetic choice or a consequence of the production conditions in our cultural space?

Besim Ugzmajli: It is both. Working in film is difficult work — extremely difficult. Especially if you are merciless toward yourself, film becomes a constant anxiety for the author.

The structures that have led the institutions where films are financed have been designed wrongly, where only the naïve believed they would be supported by these institutions on the basis of their creative ability. Therefore, I decided to realize some of the smaller and more digestible dreams myself.

Many artists joined these dreams, artists who believed in our shared madness to give everything for something whose fate was unknown. For something that would not be sold, for something we did not know who would watch. An investment that would terrify businesspeople. But we calculated with the devil’s calculators. And yes, every drop of sweat in the independent work we did together was worth it.

The solutions for doing many things in my films are also aesthetic, of course. It is difficult for your vision in film to be fully realized by someone else. So, for a long time, I tried to do everything myself. It was difficult, but also interesting.

Today, of course, there is room in my films for professionals who tell the same story from the point of view of their own department, but always within a concept for which I am ready to fight until the end.

HEJZA: Being engaged in both theatre and film, what, in your opinion, is the essential difference between the stage and the screen? Does theatre remain the space of direct presence, while film is the art of fixed time, or has this boundary faded in the digital era?

Besim Ugzmajli: It is certainly a time of multimedia. Not only in my work, but everywhere, one finds a very hybrid kind of artistic expression, not only between theatre and film, but also between other arts.

However, it is fascinating that, despite this mixing, each one continues to preserve a kind of independence, a kind of originality and authenticity that is difficult to explain.

Personally, I have created performances where the camera and videos are very important parts of the performance. On the other hand, I have also made a film in the theatre, where the “breaking of the fourth wall” was very explicit and intentional. But, strangely, the interventions into one another did not damage their basic concept.

Theatre continues its direct magic within ideo-aesthetic conventions, while film imposes a reality projected in depth, where truthfulness is a non-negotiable condition.

HEJZA: What role does the artistic education system play in the current level of theatre and film in our country? Is this educational system creating or limiting the aesthetic horizon?

Besim Ugzmajli: I have discussed this everywhere, both with colleagues and with politicians and government officials. We are terribly late in introducing the performing arts into our schools.

Alongside music and visual art, dramatic art must necessarily be included. Why not? It seems both necessary and unjust that it has not happened.

There are thousands of pupils who have never seen a theatre performance. For me, and I believe for my colleagues as well, this is truly tragic. This feeling should belong to everyone who has even a slight idea of how important performing arts are in schools.

Not only to introduce pupils to the performing arts, but also to bring forth new generations of professionals, and especially to serve pupils as an art through which they can better understand themselves, understand communication, open up to one another, discuss things that are difficult to say without the scenic medium, and so on.

Therefore, this is painful, and it should not hurt only us; it is a social pain.

The number of graduates from the Faculty of Arts is far greater than the needs of the market. The National Theatre and city theatres are unable to employ even a single actor or actress, except in cases when someone dies. Tragically comic, isn’t it?

Why should these professionals, many in number and unemployed, not have the opportunity to be engaged in the education system by teaching dramatic arts in schools? The inclusion of dramatic arts in the curriculum would not only enrich the educational and creative development of pupils, but would also create concrete space for their employment.

We must think about the market for these professionals, or else close the Faculty of Arts. It is essential that the responsible institutions treat this issue as a priority. This is urgent and must be done as soon as possible. We are very late!

HEJZA: In many countries of the region, we are seeing efforts toward institutional reform in culture. In your opinion, beyond what you emphasized in the previous answer, what is most urgent for raising the level: financing, education, infrastructure or a change of mentality?

Besim Ugzmajli: Cultural institutions in Kosovo are in an extraordinary crisis. Imagine: these institutions have been treated so badly in the past that people refuse to take leadership of them.

Instead of there being strong and highly competitive races for positions such as Director of the National Theatre, the Kosovo Cinematography Center, the Kosovo Philharmonic, and so on, people refuse to lead these institutions. So, it is a terrible and shameful degradation.

Leading such an institution is considered a sacrifice, when it should have been more of a privilege. With unbelievable ease, important institutions have been degraded throughout the post-war decades.

If we speak about theatre ensembles, for example, aside from the professionals who truly belong there, there are also parasites and mediocrities, lazy people and dilettantes who slipped in through rigged competitions and who are destructive to the institutions themselves.

All those who were unjustly accepted have continued to be a problem for these ensembles. So, before we speak about financing or physical infrastructure, we must speak about social infrastructure and, consequently, creative infrastructure.

It seems we were not ready for ensembles. It turned out that people were accepted who, if theatre were an operating system, would be the viruses of that system. Worse still, the ceiling of their knowledge and their artistic instinct cannot even perceive how harmful they are to the profession and especially to the community.

So, the attempt to appear great without actually containing anything truly valuable is a real problem. They aim to appear great through arrogance, while the bubble in which they live is entirely made of the fabric of ignorance.

Personally, if I were asked, I would dissolve all theatre ensembles. This would be an injustice to true artists, but it would very quickly establish a new order of functioning. Thus, for at least the next five years, through projects, only those who deserve a place anywhere through their professionalism and talent would shine, even without ensembles. Then the ensembles would be different, and the level of work in theatre would change radically.

HEJZA: How does participation in international festivals affect the artistic awareness of a creator from Albanian-speaking spaces? Does it produce real cultural dialogue or mainly symbolic legitimacy?

Besim Ugzmajli: Participation in festivals is of special importance. It is the space where every artist places his or her feet on the ground and reflects with real depth on their own work.

Kosovo has created many small “stars” in this small space, and therefore we often see mildly megalomaniacal behavior. Small countries easily lift people up to the sky.

Important international festivals make you understand where you stand, who you are, and how much work you still have to do in order to create something truly valuable.

I am always speaking about festivals where the competition is strong and the selections are extraordinary. Cultural dialogue may not necessarily be at the center, but it certainly has natural importance in every presentation.

It is interesting that cinematographic works are impressing many international festivals, but not sufficiently the Kosovar audience and cinema in general. Perhaps this should be thought about more carefully. Why is it that Kosovar films are not especially liked by the Albanian audience, despite their success, and why do these films not generate income — with few exceptions — from their screenings in local and international cinemas?

Every filmmaker must answer this question in his or her own mind.

HEJZA: In a reality where digital platforms and algorithms favor fast and measurable content, is art that aims for aesthetic depth and requires time for reflection at risk of being marginalized? Is the digital era affecting the standardization of cinematic and theatrical language?

Besim Ugzmajli: The only depth that interests society today in general is the depth of ignorance and wealth. Everything is drawn toward wealth, toward money.

It is a fact that almost everything once considered a value has today been overturned. No one is interested in aesthetic depth, and even when they are interested, that depth is often a distortion of pure, true thought — the very thought that has brought this society to where it is.

What science and technology have brought to society today is being used to serve ignorance and mediocrity. Extraordinary discoveries have been made, extremely well thought out, and in the end, whom do they serve? Almost no one more than ignorance.

Look at what happens with social networks: so difficult to design, and so poorly used. Today there is no patience for film. There is no patience for theatre. People want quick things. A merciless dopaminergic race.

It is a crisis that, apparently, no one knows how to approach in these times. Then there are also the developments of what is being called Artificial Intelligence. All of this has put filmmakers around the world in discomfort.

The dynamics must change, or the language of cinematic expression and length must change.

HEJZA: If you were to imagine Albanian performing arts and cinema 20 years from now, what needs to change for that vision to be more mature and more internationally competitive?

Besim Ugzmajli: The aspect of international competition is very important, but on the other hand, I believe it has damaged independent and free creative expression.

Not in 20 years, but urgently, artists must dare to make their own works — the works that make them feel fulfilled, the works through which they wish to say something important to someone, according to them.

I think the desire for international success has violently created discourses, themes and modes of expression, as well as the pursuit of various agendas which may be important, but which have dictated what should be produced.

So filmmakers, to a large extent — certainly not all of them — have fled from their creative dreams and submitted themselves to themes that are “internationally” demanded and that consequently secure success.

There are artists who, in self-denial, have said no to powerful aesthetic expressions and narratives that they truly wanted to realize.

That is why it often seems as if many of our films resemble one another, with similar themes that are repeated and digested again and again. Someone may not agree with this, but an open debate would benefit each of us.